Mỗi sáng, Nam, 37 tuổi, một "cỗ máy in tiền" không biết mệt mỏi trong mắt đồng nghiệp và người con hoàn hảo của đại gia đình, lại khóa mình trong phòng tắm, tự tát vào mặt để xua đi cơn mất ngủ triền miên. Đằng sau vỏ bọc mạnh mẽ, thành công ấy là một tâm hồn kiệt quệ, nhịp tim đập dồn dập, khó thở và hệ thần kinh luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ. Anh Nam không phải là trường hợp cá biệt. Ngày càng nhiều người trẻ thành đạt tại Việt Nam đang vật lộn với áp lực vô hình, buộc phải duy trì hình ảnh hoàn hảo, dẫn đến một hiện tượng được các chuyên gia gọi là "tích cực độc hại", gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.
Áp lực vô hình đằng sau vỏ bọc thành công
Câu chuyện của Nam, một người đàn ông 37 tuổi sống tại Tây Hồ, Hà Nội, là minh chứng rõ nét cho hiện tượng này. Công việc kinh doanh đang gặp khó khăn, công ty đối mặt với nguy cơ phá sản, khiến anh Nam rơi vào trạng thái lo âu, mất ngủ kéo dài. Tuy nhiên, anh không dám bộc lộ sự yếu đuối ra bên ngoài. "Tôi không thể tỏ ra yếu đuối, tiêu cực vì đang là trụ cột cho hàng chục nhân viên và cả đại gia đình", anh chia sẻ. Mỗi khi về nhà, Nam thường ngồi lại trong xe 30 phút đến 1 tiếng, đọc báo hoặc lướt mạng để tự giải tỏa căng thẳng trước khi đối mặt với gia đình.
Tình trạng của Nam được bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, chẩn đoán là rối loạn lo âu nặng, cần điều trị bằng thuốc và liệu pháp tâm lý. Bệnh án của anh ghi nhận nhịp tim nhanh, khó thở và hệ thần kinh luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ – những dấu hiệu điển hình của việc cơ thể bị quá tải do căng thẳng kéo dài.
Tương tự, Lan, 35 tuổi, tìm đến bệnh viện trong tình trạng kiệt quệ thần kinh dù không chịu áp lực tài chính. Cô bị vắt kiệt bởi những tiêu chuẩn "người trẻ thành đạt" do chính mình đặt ra. Tại công ty, Lan tuân thủ nguyên tắc bất thành văn là không bao giờ bộc lộ sự mệt mỏi, ốm đau hay căng thẳng vì sợ khách hàng phát hiện. Mỗi ngày, cô phải uống hai đến ba cốc cà phê để duy trì năng lượng. Khi về nhà, cô không còn sức lực để quan tâm đến con cái, gắt gỏng với chúng và phó mặc việc nhà cho người giúp việc. Bác sĩ xác định Lan bị suy nhược, rối loạn lo âu và khuyên cô nên giảm bớt công việc, nghỉ ngơi và trị liệu tâm lý.
"Tích cực độc hại": Khi sự lạc quan trở thành gánh nặng
Theo các chuyên gia y khoa, hiện tượng gồng mình để tỏ ra ổn như Nam và Lan đang trải qua được gọi là "tích cực độc hại" (Toxic Positivity). Khác với lạc quan lành mạnh – khả năng chấp nhận thực tại đau buồn để tìm cách thích nghi – tích cực độc hại là sự chối bỏ cảm xúc thật của bản thân.
Khi một người liên tục đè nén nỗi buồn hay sự lo âu, hạch hạnh nhân trong não bộ – trung tâm xử lý cảm xúc – vẫn liên tục phát ra tín hiệu cảnh báo. Điều này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, đẩy cơ thể vào trạng thái "chiến đấu hoặc bỏ chạy" (fight or flight) kéo dài. Bác sĩ Chung giải thích rằng việc kìm nén áp lực quá lâu chính là yếu tố kích hoạt các cơn rối loạn lo âu và trầm cảm. Bệnh nhân thường có biểu hiện đánh trống ngực, khó thở và luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ.
Giáo sư tâm lý học James Gross tại Đại học Stanford, một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về điều tiết cảm xúc, đã chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu rằng "expressive suppression" (kìm nén biểu đạt cảm xúc) không làm giảm cảm xúc tiêu cực bên trong, mà chỉ tắt đi phần biểu hiện ra bên ngoài. Nói cách khác, nỗi đau không biến mất, nó bị đẩy sâu vào bên trong và tiếp tục âm ỉ, bào mòn sức khỏe tinh thần.
Nguồn gốc sâu xa: Kỳ vọng xã hội và bẫy độc lập
Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng "tích cực độc hại" bắt nguồn từ sự kết hợp giữa kỳ vọng xã hội và cấu trúc văn hóa. Trong môi trường Á Đông, người trẻ thành đạt thường bị gắn chặt với hình mẫu hoàn hảo. Việc bộc lộ sự yếu đuối hay mệt mỏi bị xem là thiếu bản lĩnh, không phù hợp với hình ảnh của một người thành công.
Thêm vào đó, một nghiên cứu kéo dài hơn 80 năm của Đại học Harvard về sự phát triển của con người đã chỉ ra một nghịch lý: Khi người trẻ càng đạt được nhiều thành tựu tài chính và địa vị, họ càng dễ rơi vào bẫy độc lập. Họ dần mất đi những kết nối chân thành, tự cô lập bản thân vì áp lực phải duy trì hình ảnh thành công trước mắt người khác.
Thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, nhận định: "Tiền bạc và địa vị tạo ra một tiêu chuẩn sống mà họ không dám từ bỏ, biến họ thành những người tù trong chính chiếc lồng kính do mình tạo ra". Những người này thường ở đỉnh cao thành công, nhưng lại không tìm được nơi để chia sẻ những vất vả, khó khăn, dễ sa vào trầm cảm và lo âu.
Hệ lụy tàn khốc và khoảng cách điều trị đáng báo động
Việc duy trì lớp mặt nạ "hoàn hảo" này gây ra những hệ lụy vô cùng tàn khốc. Khi sự căng thẳng vượt quá giới hạn chịu đựng của hệ thần kinh trung ương, cơ thể sẽ tự động "sập nguồn". Ở giai đoạn này, lý trí bệnh nhân vẫn muốn tiếp tục làm việc nhưng cơ thể từ chối tuân lệnh, dẫn đến cảm giác tội lỗi và tự trách móc.
Điều đáng chú ý là phần lớn những người có vấn đề sức khỏe tâm thần không tìm kiếm sự giúp đỡ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng cách điều trị tại các nước thu nhập trung bình như Việt Nam lên đến 70-80%, tức cứ 10 người cần hỗ trợ thì có đến 7-8 người không được tiếp cận dịch vụ phù hợp. Stress tích tụ lâu ngày có thể dẫn đến nhiều bệnh thể chất và tinh thần nguy hiểm, trong đó có vấn đề tự sát.
Bác sĩ Chung nhấn mạnh rằng khi đã rơi vào trạng thái này, việc nghỉ ngơi vài ngày không còn tác dụng. Bệnh nhân bắt buộc phải có sự can thiệp y tế chuyên sâu hoặc trị liệu tâm lý dài hạn để phục hồi các chức năng dẫn truyền thần kinh. Thạc sĩ Trung cũng cảnh báo rằng ép bản thân hạnh phúc không chỉ bất khả thi mà còn tàn phá trực tiếp đến sức khỏe tinh thần.
Lắng nghe cơ thể và tìm kiếm sự giúp đỡ
May mắn thay, nhiều người trẻ đang bắt đầu nhận thức rõ hơn về giới hạn của bản thân. Khảo sát của Decision Lab năm 2021 ghi nhận 64% Gen Z tại Việt Nam coi trọng sự cân bằng giữa công việc, cuộc sống và sức khỏe tinh thần hơn là mức lương cao. Đây là một tín hiệu tích cực cho thấy sự thay đổi trong tư duy và ưu tiên của thế hệ trẻ.
Các chuyên gia y tế khuyên người trẻ cần học cách lắng nghe tín hiệu cầu cứu của cơ thể, thừa nhận sự mệt mỏi và tìm kiếm sự giúp đỡ từ những mối quan hệ thân thiết hoặc chuyên gia tâm lý trước khi mọi thứ vượt tầm kiểm soát.
Tóm lại
Hiện tượng "tích cực độc hại" đang trở thành một thách thức lớn đối với sức khỏe tinh thần của người trẻ thành đạt tại Việt Nam, đòi hỏi sự nhận thức sâu sắc hơn từ mỗi cá nhân và sự hỗ trợ kịp thời từ cộng đồng và hệ thống y tế để tránh những hệ lụy đáng tiếc.